Z wielkich, kilkusetosobowych wsi, położonych w centrum białoruskiego obszaru etnograficznego, gdzie Białorusini często stanowili jedyną grupę narodowościową, nikt nawet nie zamierzał wyjeżdżać do ZSRR. „Żyje im się spokojnie, nie mają żadnych kontaktów z Polakami i wierzą, że będą przyłączeni do Białorusi, nie zamierzają opuszczać swoich gospodarstw. Przeciwko ewakuacji agituje tam także element reakcyjny, a szczególnie kler prawosławny, strasząc chłopów kołchozami” – donosił pełnomocnik Kruhlik47.
O niepowodzeniu akcji przesiedleńczej republikańskie władze Białorusi dokładnie informowały rząd centralny. Raporty z Mińska przesyłano wicepremierowi ZSRR Aleksiejowi Kosyginowi i ministrowi spraw zagranicznych Andriejowi Wyszyńskiemu. Z reguły dość wiernie powielano wiadomości otrzymywane od pełnomocników przebywających w Polsce48. W porozumieniu z Moskwą dokonywano przede wszystkim rozmieszczenia przesiedlanych osób. Obietnice osiedlenia na Białorusi stawały się często nieważne zaraz po przekroczeniu granicy. Prawie 33 proc. repatriantów z Białostocczyzny przesiedlono w głąb Rosji i na Ukrainę. Na Białorusi osiedlono 20 354 osoby, w tym na trenie obwodu mińskiego 972 osoby, mohylowskiego – 1 622, mołodecznieńskiego – 1 310, witebskiego – 232, homelskiego – 4 155, grodzieńskiego – 3 028, baranowickiego – 3 630, bobrujskiego – 2 141, brzeskiego – 1 809, połockiego – 463, poleskiego – 750, pińskiego – 24249. Prawie 10 tys. Białorusinów z Białostocczyzny osiedlono w obwodach tambowskim, kujbyszewskim, rostowskim, saratowskim, krasnodarskim, chersońskim, charkowskim, nikołajewskim, dniepropietrowskim, stalińskim, odeskim i surażskim położonych na terenie Rosji i Ukrainy50. Powrót na Białoruś stał się możliwy dopiero w drugiej połowie lat pięćdziesiątych.
W lipcu 1946 r. decyzją Rady Najwyższej BSRR przekazano Polsce 28 nadgranicznych wsi wydzielonych z rejonów brzostowickiego, grodzieńskiego, świsłockiego i spoćkińskiego51. Z pewnością Rada Najwyższa BSRR nie podjęła takiej decyzji bez inspiracji władz ZSRR. Wywołała ona niemałe zdziwienie wśród kierowników radzieckiej administracji rejonowej, gdzie raczej oczekiwano przyłączenia do Białorusi miejscowości zamieszkałych przez ludność białoruską znajdujących się w granicach państwa polskiego. Przewodniczący Rady Rejonowej w Brzostowicy zwracając się do władz obwodowych informował, że wszystkie wsie, które zamierzano przekazać Polsce były zamieszkałe wyłącznie przez ludność białoruską52. Na początku 1948 r. z tych samych rejonów przekazano Polsce kolejnych 10 wsi. W sumie, w wyniku korekty granic, do Polski przyłączono 38 wsi z 6 191 mieszkańcami53. Zdecydowaną większość wśród nich stanowili Białorusini.
Змест
У адпаведнасці з дамовай паміж Польскім камітэтам нацыянальнага вызвaлення і БССР палякі, пражываючыя на тэрыторыі БССР і беларусы — у новых межах Польшчы мелі быць пераселены ў свае родныя краіны. Змест дамовы прдугледжваў толькі дабравольнае перасяленне. У Польшчу маглі пераехаць таксама яўрэі, якія да 17 верасня 1939 г. был польскімі грамадзянамі. Палякі ў Беларусі былі перакананы, што пытанне межаў канчаткова яшчэ не вырашана, і таму была прынята стратэгія запісвацца на выезд, каб такім чынам прадэманстраваць этнічны польскі характар зямель далучаных да БССР. У сапраўднасці польскае насельніцтва, асабліва сяляне, не спяшаліся выязджаць. Трымала іх у Беларусі бацькоўская зямля, якую шкада было пакінуць. Улады таксама не былі зацікаўлены ў выездзе, паколькі патрэбны былі рабочыя рукі для адбудовы краіны і таму ўсялякімі спосабамі ўскладнялі персяленчую акцыю. Па тых самых прычынах не пакінула бацькаўшчыны беларускае насельніцтва Беласточчыны. Нават пагроза з боку польскага падполля ў многіх выпадках была недастатковым фактарам, каб адмовіцца ад вотчыны. Пасіўнасць улад Народнай Польшчы фактычна заахвочвала беларусаў заставацца на сваіх гаспадарках.

Przypisy
1 Archiwum Państwowe w Białymstoku (dalej: APwB), zespół Wojewódzkiego Oddziału Państwowego Urzędu Repatriacyjnego (dalej: WO PUR), sygn. 36, tekst układu.
2 Narodowe Archiwum Republiki Białoruś (Nacyjanalny Archiu Respubliki Biełaruś), dalej: NARB, zespół (fond) 788, inwentarz (opis) 1, sprawa (dieło)1, (dalej: f. 788, op. 1, d. 1), k. 21.
3 Tamże, f. 788, op. 1, d. 10, k. 119-120.
4 Tamże, f. 788, op. 2, d. 10, 35, 55, 123.
5 NARB, f. 788, op. 1, d. 6.
6 Tamże, op.1, d.24, k. 29.
7 Tamże, k. 32.
8 Terminem tym określano osoby powracające z przymusowych robót w Niemczech.
9 Rejestracja ludności katolickiej trwała do połowy czerwca 1946 r. Ostatecznie w obwodzie grodzieńskim zarejestrowano 192 859 osób deklarujących narodowość polską. W liczbie tej – według rozeznania władz – kilkanaście tysięcy stanowili Białorusini, którzy z różnych względów chcieli opuścić terytorium ZSRR: NARB, f. 788, op. 2, d. 4, k. 16.
10 Tamże, op. 1, d. 24, k. 35.
11 Tamże, k. 36.
12 NARB, f. 788, op. 1, d. 12.
13 Tamże, k.10-14.
14 Tamże, d.11, k. 102.
15 Tamże, d. 5, k. 79.
16 Tamże, k. 80.
17 Tamże, d. 4, k. 20-32.
18 Tamże, k. 45-49.
19 Tamże, d. 1, k. 50-56.
20 Tamże, d. 23, k. 29.
21 APwB, zespół UWB, sygn. 124, k. 1, Pismo wojewody białostockiego do starostów powiatowych z 11.10.1944 r.
22 Tamże, zespół Starostwa Powiatowego Bielsk Podlaski (dalej: SPBP), sygn. 112, k. 5.
23 Tamże, zespół Starostwa Powiatowego Białostockiego (dalej: SPB), sygn. 125, k. 3-29.
24 Tamże, k. 5-7.
25 Tamże, zespół UWB, sygn. 686, k. 14-15.
26 Tamże, zespół Starostwa Powiatowego Sokólskiego (dalej: SPS), sygn. 229, k. 18-30.
27 Archiwum Akt Nowych (dalej: AAN), zespół Państwowego Urzędu Repatriacyjnego (PUR), akta Głównego Pełnomocnika Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej na teren województwa białostockiego, teczka nr 6, protokół z dn. 31.12.1946 r.
28 APwB, zespół SPBP, sygn. 112, k. 5-39.
29 Tamże, zespół, SPB, sygn. 125, k. 7-29.
30 NARB, f. 789, op. 1, d. 5, k. 2, Sprawozdanie Głównego Pełnomocnika RKL BSRR Warwaszeni z działalności za okres do 25 maja 1945 r.
31 Tamże, d. 27-42.
32 Tamże, d. 19, k. 8.
33 Tamże, f. 788, op. 1, d. 23, k. 13.
34 Tamże, f.789, op. 1, d. 6, k. 2.
35 Tamże, d. 23, k. 10.
36 Tamże, f. 788, op. 1, d. 10, k. 67-69.
37 Tamże, f. 789, op. 1, d. 5, k. 5.
38 Tamże, k. 61.
39 Tamże, d. 6, k. 2-9, 63.
40 Tamże, k. 63.
41 Tamże, d. 5, k. 16-18.
42 Tamże, d. 5, k. 78.
43 Tamże, k. 5.
44 Tamże, k. 66.
45 Tamże, k. 42.
46 Tamże, k. 67.
47 Tamże, k. 68.
48 Tamże, f. 788, op. 1, d. 23, k. 1-8.
49 Tamże, f. 789, op. 1. d. 5, k. 74.
50 Tamże, f. 788, op. 1, d. 10, k. 27-29.
51 Archiwum Państwowe Obwodu Grodzieńskiego (Dziarżauny Archiu Hrodzienskaj Wobłaści), f. 1214, op. 2, d. 7, k. 1.
52 Tamże, k. 6.
53 Tamże, f. 1174, op. 1a, d. 71, k. 4.
Białoruskie Zeszyty Historyczne nr 19

Strony: 1 2 3