Współczesny stan stosunków handlowych Białorusi z Rosją

Rosyjska Federacja jest najważniejszym partnerem Białorusi w handlu zagranicznym. W 2001 r. obrót towarowy z Rosją wyniósł 9 190,4 mln USD, podczas gdy cały obrót towarowy osiągnął 15 477,2 mln [1] . Udział Rosji w handlu zagranicznym Białorusi w ubiegłym roku wyniósł 59,4%, przy czym w eksporcie stanowił on 53,1%, i aż 65,2% w imporcie. Żaden z innych krajów pod względem tych wskaźników nie dorównuje Rosji (wykres 1).

Wykres 1. Handel zagraniczny Republiki Białoruś w 2001 r. (w mln USD)

Do tego wykresu należy się wyjaśnienie, że prawie cały handel z krajami Wspólnoty Niepodległych Państw przypada na handel z Rosyjską Federacją. Jej udział w całym handlu zagranicznym Białorusi z krajami WNP wynosi 91,2%, przy czym w eksporcie stanowi on 88,1% i 93,6% w imporcie.

Podstawowymi artykułami białoruskiego eksportu do Rosji są „środki transportu naziemnego i powietrznego” (stanowią one 19,6% całego eksportu do Rosji w 2001 r.), tzn. ciężarówki, traktory, rowery itp. Na drugiej pozycji uplasowały się „maszyny, urządzenia, mechanizmy”, tzn. spychacze, maszyny rolnicze, transformatory i silniki elektryczne, obrabiarki do metali, łożyska, telewizory, lodówki itp., na które przypada 18,5%. Trzecią pozycję zajmują artykuły z grupy „tekstylia i wyroby tekstylne”, stanowiące 11,4% eksportu do Rosji.

Podstawowymi artykułami białoruskiego importu z Rosji (41,8%) są „produkty mineralne”: węgiel, ropa naftowa, gaz ziemny. Drugą pozycję zajęły „metale nieszlachetne i wyroby z nich” (14,3%): stopy żelaza, miedź i aluminium oraz ich stopy.

Eksport wyrobów białoruskich w pierwszym rzędzie trafia do centralnego okręgu federacyjnego Rosji (64,1% całego eksportu do RF w 2001 r., na Moskwę przypada 42,4%) i do północno-zachodniego okręgu federacyjnego (12,6%, z czego na sam Petersburg wypada 7,8%). Wyroby rosyjskie importowane są przede wszystkim z uralskiego okręgu federacyjnego, co stanowi 42,6% całego importu z Rosji (z czego 40,6% przypada na obwód tiumeński) i z centralnego okręgu federacyjnego — 41,5% (28,6% przypada na Moskwę).
Białoruskie przedsiębiorstwa uzależnione są zarówno od rosyjskiego rynku zbytu, jak i od rosyjskich surowców, w tym surowców energetycznych. Do Rosji dostarczane jest 83,6% wszystkich wyprodukowanych na Białorusi obrabiarek do metali, 73,8% rowerów, 70% opon samochodowych, 68,4% telewizorów, 68% traktorów, 66,7% ciężarówek, 47,2% lodówek, 43,8% włókiem syntetycznych itp. Import gazu ziemnego z Rosji w 100% zabezpiecza jego spożycie w Białorusi, węgla kamiennego — w 97,3%, stopów żelaza — 89,6%, ropy naftowej — 86,5%. Przy tym Białoruś importuje gaz ziemny płacąc 31 dolarów za tysiąc metrów sześciennych, podczas gdy światowa cena tego surowca dochodzi od 110 dolarów.
Ilościowy aspekt handlu z Rosją dla Białorusi jest bardzo ważny. Ale czy handel ten jest tak samo ważny pod względem jakościowym?

Na pierwszy rzut oka — tak. Rosja posiada pojemne rynki zbytu i jest bogata w surowce naturalne. Białoruś importuje z Rosyjskiej Federacji surowce (energetyczne i metale), natomiast eksportuje wyroby przemysłowe — ciężarówki, traktory, maszyny rolnicze, obrabiarki do metali, telewizory, lodówki, tekstylia. Aby bardziej szczegółowo zapoznać się z sytuacją, rozpatrzmy dynamikę stosunków handlowych Białorusi z Rosją w latach 1991-2001.

Handel zagraniczny i poziom życia na Białorusi

W latach 1992-1994 przedsiębiorstwa państwowe stały się bardziej samodzielne. Dzięki mniejszym zamówieniom państwowym, liberalizacji cen i likwidacji monopolu państwa na handel zagraniczny pomiędzy podmiotami gospodarczymi zaczęły rozwijać się stosunki rynkowe. W tym czasie powstaje szereg firm pośredniczących, które handlują białoruską produkcją zarówno na Białorusi, jak i poza jej granicami.

Deklarowanie towaru na granicy w owym czasie nie było jeszcze wprowadzone, dlatego nawet rząd Białorusi miał dosyć mgliste wyobrażenie o rozmiarach i kierunkach krajowego handlu zagranicznego. Dokładnie wiadome było tylko to, że produkcja na Białorusi spada, co odbija się na wielkości spożycia rosyjskiego gazu i ropy naftowej. Jeżeli, na przykład, w 1990 r. importowano 37,5 mln ton ropy naftowej i 18,8 mld metrów sześciennych gazu, to w 1993 r. wskaźniki te zmalały do 11,8 mln ton i 16,3 mld m3, a w 1994 r. — do 11,2 mln ton i 14,3 mld m3 odpowiednio.

Niektórzy eksperci przeprowadzali obliczenia na temat rozmiarów i kierunków białoruskiego handlu w tym okresie [1]. Zgodnie z nimi do 1995 r. włącznie istniała tendencja zmiany orientacji handlu zagranicznego Białorusi z krajów WNP na rynki międzynarodowe, wzrastał eksport i import do i z krajów UE. Potwierdzenie lub podważenie tych wywodów przy pomocy statystycznych danych jest niemożliwe, ponieważ cała statystyka dotycząca handlu zagranicznego opierała się na sprawozdaniach największych przedsiębiorstw o dostawach na rynek wewnętrzny i zagraniczny i nie obejmowała operacji dokonywanych przez prywatne firmy.

Dokładnie wiadomo, że w 1995 r. udział krajów nie wchodzących w skład WNP w handlu zagranicznym Białorusi stanowił 35,3% (37% w eksporcie i 34% w imporcie), krajów WNP bez Rosji — 15% (17,5% w eksporcie i 12,7% w imporcie) i Rosji — 49,7% (45,5% w eksporcie i 53,3% w imporcie).

Od 1996 r. tendencje te ulegają zmianie. Obrót w handlu zagranicznym Białorusi, wyrażony w USD, zaczyna rosnąć, ale przeważnie nie z uprzemysłowionymi i rozwiniętymi krajami, lecz z Rosyjską Federacją. Gdy w 1997 r. obrót w handlu zagranicznym Białorusi z krajami nie wchodzącymi w skład WNP wyniósł 130,9% w stosunku do poziomu z 1995 r., z krajami WNP bez Rosji — tylko 112,2%, to z Rosją — aż 183,5%. Odpowiednio udział krajów nie wchodzących w skład WNP w handlu zagranicznym zmalał do 30%, przy czym przeważnie kosztem eksportu, a nie importu. Szczególnie trzeba podkreślić spadek eksportu do krajów Europy Zachodniej z 452,4 mln USD w 1995 r, do 383 mln USD w 1997 r. Eksport do krajów WNP oprócz Rosji zmalał o jedną trzecią, w wyniku czego jego udział w ogólnej wielkości eksportu Białorusi wyniósł tylko 8,2%. Udział importu stanowił 13,1% i omal nie zmienił się. Ale oto udział Rosji w obrocie towarowym wzrósł aż o 20% i stanowił 65,5%. Udział importu z Rosji pozostał na poprzednim poziomie.

W ten sposób w latach 1996-1997 odbywa się zmiana orientacji eksportu białoruskiego z krajów Europy Zachodniej i WNP do Rosyjskiej Federacji. Kierunki importu zmieniły się nieznacznie. Zmiana kierunków białoruskiego eksportu w pierwszym rzędzie uwarunkowana była przez aktualną politykę gospodarczą. Po przeprowadzeniu w 1995 r. stabilizacji finansowej okazało się, że białoruskie towary nie są konkurencyjne, w magazynach zalegają gotowe wyroby, a przedsiębiorstwa pracują tylko 2-3 dni w tygodniu. Postanowiono podnosić poziom konkurencyjności poprzez rezygnację z twardego kursu walutowego, finansowanie budownictwa mieszkalnego i gospodarki rolnej. Doprowadziło to do dewaluacji białoruskiego rubla, a wraz ze spadkiem wartości waluty narodowej spadła wartość białoruskich towarów i wartość pracy na Białorusi.

Charakterystyczny w tym względzie jest koniec 1996 i początek 1997 r. Gdy w styczniu-lutym 1996 r. średnia płaca na Białorusi wynosiła 80,7 USD, to w styczniu-lutym 1997 r. zmniejszyła się ona do 60,0 USD (w przeliczeniu na rynkowy kurs walutowy). Średni poziom cen wyrobów przemysłu białoruskiego, wyrażony w USD, spadł w tymże okresie o 28,5%. Fizyczna wielkość eksportu w 1997 r. wzrosła omal o 35% w porównaniu do 1996 r. Przyrost produkcji przemysłowej wyniósł 18,8%, gdy tymczasem w gospodarce rolnej, która pracowała na potrzeby coraz bardziej zbiedniałego społeczeństwa, zarejestrowany został spadek produkcji o 5,5% mimo mocnego wsparcia ze strony państwa. Hasło białoruskich wytwórców brzmiało następująco: „Niewysoka jakość, ale niskie ceny kosztem taniej pracy!” Taka strategia nie odpowiadała wymogom rynku europejskiego, ale bardzo odpowiadała nie bardzo bogatym i chętnie kupującym tandetę Rosjanom. Oni nawet nie musieli Białorusinom płacić pieniędzmi. Wymiana barterowa w stosunkach białorusko-rosyjskich stała się normą. Jednostronna orientacja na rynek rosyjski wzmocniona została przez wspólną przestrzeń celną, która odgradzała Białoruś od Zachodu wysokimi taryfami celnymi. Niskie rosyjskie ceny na gaz ziemny podnosiły konkurencyjność białoruskich wytwórców, ale wpędzały przemysł białoruski w większą zależność od Rosji.

Orientacja ta odbiła się negatywnie Białorusinom w 1998 r. po sierpniowym kryzysie. Razem z rosyjskim rublem upadł również białoruski. Na początku 1999 r. ceny białoruskiego importu były o 20% niższe, niż na początku 1998 r., podczas gdy ceny eksportu — o 32%. Białoruskie towary stały się jeszcze bardziej tańsze, a płace — całkiem niskie. W styczniu-lutym 1999 r. średnia płaca miesięczna na Białorusi wyniosła 23,4 USD po kursie rynkowym, podczas gdy w Rosji — 52,1 USD.

Wykres 2. Obrót towarowy Republiki Białoruś (w mln USD)

Spadek cen eksportu doprowadził do zmniejszenia obrotu towarowego kraju z 15 990 mln USD w 1997 r. do 12 583 mln USD w 1999 r. Przy czym poziom obrotu towarowego z krajami nie wchodzącymi w skład WNP pozostał na poprzednim poziomie, a z Rosją spadł o 26% (patrz wykres 2).

W ostatnich dwóch latach obserwuje się sukcesywny wzrost wielkości obrotu towarowego z krajami nie wchodzącymi w skład WNP i odnowienie wymiany z Rosją. Ale gdy poziom cen eksportu w 2001 r. prawie dosięgnął poziomu z 1997 r., to ceny białoruskiego eksportu zniżyły się omal o 15%.

Handel zagraniczny i produkcja na Białorusi

Taka polityka w handlu zagranicznym, zgodnie z zamysłem jej autorów, miała doprowadzić do rozwoju wytwórczości na Białorusi, do podniesienia czynnika jakości białoruskiej gospodarki w granicach całego światowego systemu gospodarczego. Istnieje dosyć prosta metodyka oceny jakościowego udziału poszczególnych gospodarek w światowym systemie gospodarczym, jak również w stosunkach handlowych z innymi krajami. Dokonywana jest ona poprzez ocenę tego, co gospodarka w pierwszym rzędzie eksportuje — wyroby wysokoprzetworzone czy towary, produkcja których polega na przetwórstwie surowca przy pomocy niekwalifikowanej pracy.

Aby zorientować się, co eksportuje i importuje Białoruś, należy zgodnie z międzynarodową metodyką poszczególne pozycje eksportu i importu podzielić na cztery kategorie: produkcja z udziałem wysokiej technologii, do której należą obwody scalone, komputery, telewizory, urządzenia łącznościowe, wyroby farmaceutyczne itp.; produkcja z udziałem średnio zaawansowanej technologii — silniki elektryczne, obrabiarki do metali, traktory, samochody, lodówki, zegarki, nawozy azotowe, produkty chemii organicznej i nieorganicznej; produkcja z udziałem średnio-niskiej zaawansowanej technologii — produkty ropopochodne, metalurgia żelaza i stali oraz metali nieżelaznych. Ostatnią, czwartą grupę stanowi produkcja o niskim stopniu przetworzenia i surowce — surowce energetyczne, drewno i wyroby z drewna, papier, produkty żywnościowe i surowce pochodzenia rolniczego, wyroby tekstylne, meble i nawozy potasowe [2].

Analizując z takiej perspektywy eksport Białorusi staje się jasne, że w ostatnich pięciu latach (w czasie obowiązywania strategii „taniego białoruskiego rubla”) największy przyrost został osiągnięty nie w eksporcie produktów z udziałem wysokiej i średniej technologii (telewizory, lodówki, traktory, samochody, obrabiarki do metali itp.), lecz w eksporcie towarów o średnio- niskiej (surowce energetyczne) i niskiej technologiczności (drewno, wyroby tekstylne, nawozy potasowe i surowce pochodzenia rolniczego). Przy czym wzrost eksportu produktów o niskim zaawansowaniu technologii nastąpił zarówno do krajów WNP (Rosji), jak również krajów nie będących członkami WNP. Natomiast kierunek eksportu towarów o wysokiej technologii uległ przeorientowaniu z Zachodu (dokąd ich eksport zmalał) na Wschód.

Obecnie przemysł białoruski przeważnie przetwarza surowce. W eksporcie białoruskim surowce i nisko przetworzone produkty przeważają nad towarami z udziałem wysokiej i średnio-wysokiej technologii. I to bez produktów ropopochodnych i wyrobów metalurgicznych, które zajmują drugie miejsce w strukturze towarowej białoruskiego eksportu, nawet nie uwzględniając zleconego przerobu ropy (traktowanego jako eksport usług)!

W strukturze białoruskiego importu rzucają się w oczy następujące zjawiska. Największą jego część stanowi kategoria „produkcja o niskim stopniu przetworzenia i surowce” kosztem importu surowców energetycznych, przy czym w ostatnim czasie zauważa się jego wzrost z powodu zwiększenia ilości przerabianej rosyjskiej ropy naftowej w celu dalszego jej eksportu na Zachód.

W imporcie wyrobów z udziałem wysokiej technologii duża część przypada na towary z przemysłowo rozwiniętych krajów. Są to kineskopy, obwody scalone i inne części, z których produkowane są białoruskie telewizory itp., co następnie jako „wysoka technologicznie produkcja Republiki Białoruś” eksportowana jest do Rosji. Wyroby z udziałem średnio-wysokiej technologii przypadają na kraje WNP i resztę świata po połowie. Są to silniki, różne podzespoły do białoruskich traktorów, maszyn itp., które również eksportowane są do Rosyjskiej Federacji.

Białoruski handel opiera się, po pierwsze, na montowaniu z zachodnioeuropejskich części i podzespołów przez białoruską tanią siłę roboczą „technologicznych wyrobów białoruskich” dla Rosji, po drugie, na nieskomplikowanej przeróbce surowców rosyjskich (w pierwszym rzędzie ropy naftowej) na zachodnie rynki i, po trzecie, eksporcie swoich surowców (drewno, nawozy potasowe) i taniej produkcji (wyroby tekstylne, meble) zarówno na Zachód, jak również na Wschód.

Zmiany w handlu zagranicznym na przestrzeni ostatnich pięciu lat z jakościowego punktu widzenia można scharakteryzować w następujący sposób: po pierwsze, jako pogłębienie się zacofania w rozwoju gospodarczym w stosunku do krajów Zachodu, co ilustruje spadek udziału wyrobów technologicznych (wysokiego i średnio-wysokiego stopnia zaawansowania) w białoruskim eksporcie na Zachód i wzrostu jego udziału w imporcie z Zachodu. Po drugie, jako skazanie się białoruskiej gospodarki na Rosję, co obrazuje struktura handlu zagranicznego z krajami WNP (włącznie z Rosją).


Jednostronna strategia w handlu zagranicznym doprowadziła do tego, ze Białoruś skazała samą siebie na Rosję zarówno w ilościowym, jak również jakościowym aspekcie, co nie sprzyjało ani wzrostowi poziomu życia, ani rozwojowi zaawansowania technologicznego produkcji. Orientacja zbytu wyrobów gotowych tylko na rynek rosyjski, który stawia wymagania nie tyle jakościowe, ile cenowe, wspieranie konkurencyjności białoruskiej produkcji kosztem taniej siły roboczej pozwoliła reżimowi, nie zmieniając w istotny sposób technologii produkcji, na utrzymanie przedsiębiorstw w działaniu. Jednak wspomniana strategia doprowadziła do spowolnienia rozwoju gospodarczego kraju przez poziom rozwoju gospodarki rosyjskiej, która buduje swą strategię na eksporcie surowców, metali i drewna (84,1% eksportu rosyjskiego w styczniu-lutym 2002 r.).

Źródła statystyczne
1. Wnieszniaja torgowla Riespubliki Biełaruś. 1995-2000, Ministierstwo statistiki i analiza Riespubliki Biełaruś, Minsk 2001, ss. 370.
2. Wnieszniaja torgowla Riespubliki Biełaruś w janwarie-diekabrie 2001 goda, Ministierstwo statistiki i analiza Riespubliki Biełaruś, Minsk 2002.
3. „Statisticzeskij biulletień”. Jeżemiesiacznik, Ministierstwo statistiki i analiza Riespubliki Biełaruś, Minsk 1997-2001gg.
4. „O rabotie narodnogo choziajstwa Riespubliki Biełaruś”. Jeżemiesiacznik, Ministierstwo statistiki i analiza Riespubliki Biełaruś, Minsk 1994-2001 gg.
5. Statisticzeskije matieriały (O. E. Gulida, W. N. Tamaszewicz), „Biełorusskij ekonomiczeskij żurnał”, 2001, nr 3, s. 138-148.


Przypisy
[1] Zob. np.: Ł. K. Złotnikow, Wlijanije protiekcyonizma na razwitije biełorusskoj ekonomiki, [w:] Ekonomiczeskaja politika. Analiz i altiernatiwa, Minsk 1999, s. 116-126.
[2] Bardziej szczegółowe informacje zawarte są w: Statisticzeskije matieriały (O. E. Gulida, W. N. Tamaszewicz), "Biełorusskij ekonomiczeskij żurnał", 2001, nr 3, s. 140-143.