Aleksander Krawcewicz
(Grodno)
Polska nauka historyczna tradycyjnie wiele uwagi poświęca Wielkiemu Księstwu Litewskiemu (dalej: WKL) — najbliższemu sąsiadowi i dawnemu sprzymierzeńcowi Korony Polskiej. Na wstępie należy zaznaczyć, że występowanie w naukach historycznych tzw. narodowego punktu widzenia zazwyczaj trąci subiektywizmem. Polska historiografia dotycząca genezy WKL zajmuje jednak szczególne miejsce w dorobku badaczy tego zagadnienia w innych krajach. Osiągnięcia polskich historyków często wyznaczały kierunki poszukiwań uczonym z innych krajów, szczególnie z byłych republik radzieckich.
Znamienną cechą polskiej historiografii dotyczącej genezy WKL jest jej niezmienność na przestrzeni całego ostatniego stulecia. Współcześni historycy polscy, podobnie jak ich poprzednicy w końcu XIX w., widzą powstanie WKL jako konsekwencję wewnętrznego rozwoju etnosu bałckiego. Koncepcja ta sięga swymi korzeniami do tzw. kronik białorusko-litewskich z XV i XVI ww., a ściślej mówiąc do zawartych w nich legend2. Maciej Stryjkowski na podstawie legendy oparł swoją teorię o Ryngoldzie jako pierwszym wielkim księciu litewskim, żmudzkim i ruskim, wyniesionym do tej godności w Nowogródku przez „wszystkie stany”. Wyboru tego dokonano w 1200 r. (wg dzieła „O początkach...), albo w 1219 r. (Kronika...)3.
W XVII w. Wojciech Kojałowicz-Wijuk powtarza Stryjkowskiego w wariancie łacińskim4. O Ryngoldzie jako twórcy państwa litewskiego pisali Teodor Narbutt5, Joachim Lelewel6, Józef Jaroszewicz7, Michał Baliński. Według T. Narbutta i M. Balińskiego Ryngold przyjął tytuł wielkiego księcia w 1230 r. Historycy współcześni uważają, że Ryngold — to mityczne imię ojca Mendoga.
W pracach wspomnianych historyków wyraźnie występują dwie koncepcje genezy WKL: 1 — zjednoczenie poszczególnych dzielnic Litwy przez jednego z książąt; 2 — ścisły związek pomiędzy powstaniem państwa litewskiego i podbojami na Rusi.
Za pierwszą naukową rozprawę w tej kwestii uznaje się pracę Juliusza Latkowskiego „Mendog, król litewski”, wydaną w Krakowie w 1892 r.8 Późniejsza polska historiografia na temat genezy WKL stanowi w rzeczywistości jedynie różne warianty konstrukcji J. Latkowskiego. Według jego wersji WKL jest produktem ewolucji socjalnej plemion litewskich. W toku tej ewolucji powstała arystokracja — książęta, z których każdy kontrolował terytorium swego rodu albo plemienia. Później w środowisku starszyzny plemiennej znalazła się uzdolniona, energiczna osobowość — Mendog, który zjednoczył wszystkie terytoria pod swoją władzą. Był to początek WKL. Inni badacze wskazywali także na inne czynniki, lecz głównej idei — ewolucji — nikt nie kwestionował. J. Latkowski akcentował ścisły związek genezy państwa litewskiego z nabytkami terytorialnymi na Rusi. Niektórzy historycy nie zgadzali się z nim w sprawie chronologii wydarzeń, natomiast sam fakt podboju Rusi nie podlegał dyskusji. Pojmowanie przez historyków polskich procesu powstania WKL najkrócej można wyrazić słowami ze słynnego poematu „Słowo o wyprawie Igora”: „Ruś słabnie — Litwa się umacnia”9. Osobliwością rekonstrukcji wydarzeń według J. Latkowskiego była teza o początkach rozrostu terytorialnego Litwy kosztem Rusi jeszcze przed zjednoczeniem tej pierwszej pod rządami Mendoga. Do pierwszej połowy XII w. Litwa była obiektem ekspansji ruskiej, natomiast w drugiej połowie tego stulecia przeszła od obrony do ofensywy. Podwaliny mocnego państwa zostały założone na przełomie XII i XIII ww., kiedy ukształtowała się władza starszyzny plemiennej. Litwa była wówczas w posiadaniu ziem ruskich. Pierwsze podboje litewskie miały miejsce nie na Czarnej Rusi, jak dotąd pisano, lecz na Rusi Białej. Mendog — jeden z pięciu książąt, tworzących starszyznę — połączył kilka księstw w jedno państwo. Stało się to pomiędzy 1226 i 1236 r. Na utworzenie mocnego państwa wpłynęła również konieczność obrony przed Krzyżakami10.
Do podobnych wniosków doszedł również Witold Kamieniecki. Badacz ten uważał, że powstanie WKL było wynikiem wielusetletniego rozwoju społeczeństwa litewskiego. Proces ewolucji przyspieszyły kontakty ze Słowianami. Model państwowości wschodniosłowiańskiej stał się wzorcem dla państwowości litewskiej. „Mozaika drobnych księstewek, prowadzących politykę na własną rękę, musiała się stopić w jedno ciało, w państwo litewskie”11.
Fryderyk Papée uważał, że pierwsza organizacja państwowa na Litwie powstała w warunkach ekspansji Litwinów na Ruś i zagrożenia ze strony Krzyżaków. Mendog dokonał zjednoczenia Litwy zabijając i wypędzając z kraju rywali. Jednocześnie Litwa zaczęła się rozszerzać na Ruś12.
Największa aktywność w badaniach nad genezą WKL przypada na okres międzywojenny. W pierwszej połowie lat 30. powstały niemal jednocześnie dwie rekonstrukcje wydarzeń towarzyszących utworzeniu WKL autorstwa Henryka Paszkiewicza i Henryka Łowmiańskiego. Własne poglądy na ten temat wypowiadali również Stanisław Zajączkowski, Jan Adamus, Jan Jakubowski.
Oryginalną wersję opracował H. Paszkiewicz. W odróżnieniu od innych badaczy, którzy uważali Mendoga za twórcę państwa i dyskutowali tylko o chronologii i szczegółach biegu wydarzeń, Paszkiewicz uznawał Mendoga nie za twórcę WKL, a jedynie za odnowieciela państwa. Na podstawie szczegółowej analizy źródeł pisanych, głównie tekstu układu zawartego między grupą książąt litewskich a Księstwem Halicko-Wołyńskim z 1219 r., badacz doszedł do wniosku, że zjednoczone państwo litewskie istniało już w ostatniej ćwierci XII w. Zdaniem Paszkiewicza pierwszym władcą, który zjednoczył Litwę, był ojciec Mendoga i Dowsprunka, nieznany z imienia książę, którego późniejsza tradycja nazywa Ryngoldem. Pięciu książat wymienionych na pierwszym miejscu w układzie z Księstwem Halicko-Wołyńskim z 1219 r. było członkami jednego rodu — książętami dzielnicowymi, którzy po śmierci ojca Mendoga władali Litwą pod zwierzchnictwem jednego z nich — Żywibunda. Paszkiewicz wysunął przypuszczenie, że w tekście latopisu Hipackiego słowo „тарейшеи” należy odczytywać w liczbie pojedynczej jako „тарейшей” i odnosi do samego Żywibunda, a nie do wszystkich pięciu książąt13. Wersja Paszkiewicza spowodawała dyskusję na V Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich w 1930 r. w Warszawie. Jakubowski powtórzył swoje wcześniejsze przypuszczenie o istnieniu na Litwie przed Mendogiem federacji kilku samodzielnych księstw. Zdaniem Adamusa przy analizie układu z 1219 r. nie wolno ograniczać się do interpretacji jednego słowa, ponieważ w takim wypadku ważne wnioski historyczne bedą zależne od braku lub istnienia jednej fajeczki nad literą. J. Adamus zaznaczył również, że słowo „тарейшеи” należy odczytywać w liczbie mnogiej i powołał się na badania Gruszewskiego14.
Paszkiewicz w obszernej pracy „Jagiellonowie a Moskwa” (1933 r.) rozwinął tezę o współistnieniu w początku XIII w. instytucji starszych książąt i władzy wielkoksiążęcej w osobie Żywibunda, a później Dowsprunka — brata Mendoga. Mendog, przejąwszy władzę po bracie i zjednoczywszy państwo (w l. 1226-1236), odnowił dzieło swojego ojca. Paszkiewicz uważał również, że istniał ścisły związek pomiędzy kształtowaniem się władzy wielkoksiążęcej i podbojami na Rusi. Rozwój stosunków litewsko-ruskich widział jako nieustanną walkę. W X-XII ww. książęta kijowscy organizowali wyprawy na Jaćwingów i Litwinów, aby obronić Ruś przed napadami pogan. Litwa chciała i musiała brać od otaczającego ją świata więcej niż mogła ofiarować sama. Nie mogła zadowolić swoich potrzeb poprzez słabo rozwinięty handel. „Jedynym ujściem energii Litwinów, dającym stosunkowo szybko i łatwo poważne sukcesy, były nieustanne rabunkowe wyprawy na ziemie bliższych i dalszych sąsiadów”15. Księstwa ruskie z pogranicza litewskiego dla zapewnienia sobie pokoju wspomagały swych pogańskich sąsiadów — uprzedzały o niebiezpieczeństwie, zaopatrywały w żywność, ułatwiały przeprawy przez rzeki itp. Paszkiewicz uważał, że nie należy lekceważyć „roli elementu ruskiego w budowaniu litewskiego państwa”. Poprzez podbój ziem ruskich, bezpośrednio włączonych do wielkiego księstwa, właściciele Litwy wzmacniali swoje stanowisko w kraju. „Wielcy książęta Litwy, aby umocnić swą pozycję wewnątrz kraju, osiągnąć zwierzchnictwo nad poszczególnymi kunigasami, korzystali z pomocy wojsk zależnych odeń księstw ruskich”16. Docenienie aktywnej roli elementu ruskiego w sprawie budowy WKL odróżnia Paszkiewicza od innych badaczy, którzy uważali sąsiednie ziemie wschodniosłowiańskie niemal wyłącznie za bierny obiekt litewskiej ekspansji.
Po drugiej wojnie światowej H. Paszkiewicz prawdopodobnie zmienił swój pogląd na rolę Mendoga w utworzeniu państwa. W wydanej na emigracji pracy pisał: „Nie przypuszczam, by ktoś przed Mendogiem mógł na dłużej władzę wielkoksiążęcą utrzymać. Z tego punktu widzenia trzydziestoletnie prawie panowanie tego władcy stanowi okres przełomowy w dziejach Litwy”17.
„Największe jak dotąd osiągnięcie mediewistyki lituanistycznej18” — tak Juliusz Bardach scharakteryzował w 1988 r. pracę Henryka Łowmiańskiego „Studia nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego” (1931-1932)19. Podstawą pracy Łowmiańskiego było szczegółowe opracowanie źródeł pisanych i wykorzystanie danych archeologicznych. Łowmiański stworzył panoramiczny obraz ustroju plemiennego dawnych Litwinów: gospodarki, osadnictwa, struktury społecznej, organizacji rządów i genezy państwa. Ponieważ źródeł pisanych dotyczących Litwinów zachowało się niewiele, Łowmiański posługiwał się analogiami z życia mieszkańców Prus i Liwonii, znanymi z kronik i dokumentów krzyżackich. Metoda ta wydaje się wątpliwa w przypadku odtworzenia genezy powstania WKL, dlatego, że rola Litwinów w tym państwie była inna niż Prusów i Łotyszy w Zakonie Krzyżackim.
Łowmiański stworzył własną teorię powstania państwa. „Monarchia nie powstała w wyniku ewolucji plemiennych związków państwowych — jak to niemal powszechnie przyjmowano w literaturze, — lecz na ich ruinie; czynniki twórcze tkwiły w organizacji drużyn, będącej wytkwitem ekspansji łupieskiej, a znajdującej się właśnie poza obrębem ustroju terytorialnego”20. Zdaniem Łowmiańskiego przekształcenie ustroju plemiennego w monarchiczny (powstanie państwa) było rezultatem ewolucji wewnętrznej, przyspieszonej warunkami zewnętrznymi, przede wszystkim ekspansją na Rusi. „Państwo litewskie wyłoniło się nie na tle obrony przed Zakonem, lecz ekspansji na Rusi”21. Niemniej jednak w okresie związku litewsko-krzyżackiego (1250-1260), Krzyżacy brali bezpośredni udział w budowie monarchii litewskiej. Później badacz zrezygnował z tezy udziału Krzyżaków w organizacji WKL22. Prymitywno-rabunkowa (do 1240 r.), a potem polityczno-zaborcza ekspansja litewska przyczyniła się do powstania instytucji drużyny — zespołu zawodowych wojowników pod dowództwem księcia. Dla zabiezpieczenia środków dla swego stałego utrzymania drużyny poszły nie przeciwko swemu społeczeństwu, co wymagałoby zbyt dużo wysiłków i prowadziłoby do wojny domowej, a skierowały się przeciwko Rusi i zaczęły na stałe osiadać w ruskich miastach. „Obecnie straceni ze stolców kniaziowskich potomkowie Ruryka ustępują miejsce kunigasam litewskim”23. Ten proces zaczął się około 1240 r. Jednak Litwini szybko się zruszczali i zaczynali reprezentować lokalne ruskie interesy. „Starsi wodzowie — organizatorzy ekspansji — szybko się upewnili, że Litwa pozbawiła się części swych sił, natomiast zasilała załogi ruskich grodów „żywotnym i dzielnym elementem litewskim”. „Stąd wypływała logiczna konieczność stworzenia w kraju niezbędnego dla podtrzymywania organizacji drużynnej aparatu państwowo-fiskalnego, wzorowanego choćby na formach ustrojowych ruskich, coraz lepiej przez Litwinów poznawanych — konieczność podboju społeczeństwa litewskiego przez drużyny”24. Zmiany te dokonały się pod kierownictwem Mendoga. Ziemię litewską (później w XIV w. — terytorium Księstwa Trockiego) Mendog opanował przed koronacją w 1253 r., całą Auksztotę — w latach 1254-1258, Żmudź — w 1261 r. Łowmiański polemizuje z Paszkiewiczem, który przesuwał początki państwa do XII w. Łowmiański twierdził, że książęta, wymienieni w układzie z 1219 r. byli nie monarchami, lecz wodzami „band łupieskich”25.
Łowmiański przydawał także duże znaczenie elementowi ruskiemu w procesie tworzenia WKL, ale głównie jako biernemu obiektowi litewskiej ekspansji. O znaczeniu w WKL Litwinów i Rusinów Łowmiański wiele pisze w pracy „Uwagi w sprawie podłoża społecznego i gospodarczego unii jagiellońskiej”, wydrukowanej po raz pierwszy w 1934 r. (ostatni przedruk w 1983 r.).
Wydaje się, że w pracach Łowmiańskiego pojawia się oczywista sprzeczność między twierdzeniem badacza o pełnej dominacji Litwinów w państwie i istnieniem dużej ilości faktów przeczących tej tezie. Interesujące są sposoby za pomocą których autor próbuje rozwiązać tę sprzeczność. Na przykład, fakt dużej przewagi liczebnej Słowian nad Bałtami w WKL Łowmiański uważa za nieistotny dla życia państwowego. „O władzy politycznej poszczególnych terytoriów decydowała gęstość i jakość ludności rycerskiej, bojarskiej”26. Zdaniem Łowmiańskiego bojarstwa litewskiego było w WKL dużo więcej niż ruskiego. Do takiego wniosku historyk doszedł poprzez badania rejestrów wojsk WKL w XVI w., przede wszystkim z 1528 r. Wykorzystując dla ustalenia narodowości bardzo wątpliwe kryterium przynależności wyznaniowej (katolicy — Litwini, prawosławni — Rusini), badacz wywiódł tezę, że Litwini stanowili w XVI w. 60% całej liczby rycerstwa i mechanicznie przeniósł ten wniosek do XIII w. Jednocześnie Łowmiański przyznał, że siła militarna ziem ruskich była większa, niż to wydaje się po analizie rejestrów. Oprócz tego Ruś górowała nad wojskiem litewskim w niektórych aspektach techniki wojennej. Ale szlachty litewskiej zawsze było więcej. „Do tego dodać należy psychiczne nastawienie Litwinów, dzięki młodości cywilizacyjnej, tudzież sukcesom wojennym i politycznym od paru wieków, bardziej wytrwałych i wojowniczych, żądnych łupów, zwycięstw i zdobyczy terytorialnych”27.
Wątpić należy, czy zasadne są takie wnioski wobec ziem, które posiadały o wiele większe terytorium niż Litwa etnograficzna i od dawna rządziły się ustrojem feudalnym, którego podstawą była wojskowa służba rycerska, wynagradzana nadawaniem ziemi. Zresztą z tych samych rejestrów wojskowych z XVI w. można było wysnuć inne wnioski, całkowicie odmienne od Łowmiańskiego, jak to uczynił Anatol Hryckiewicz28.
Przyznajmy rację Zajączkowskiemu, który zwrócił uwagę, że „Łowmiański opiera się niekiedy na niezupełnie pewnych założeniach, uzyskanych drogą analogii i regresji”. Zaznaczył on też zbytnią hipotetyczność konstrukcji Paszkiewicza i przyznał kwestię genezy WKL nadal otwartą29. Sam Zajączkowski przyjmował raczej punkt widzenia Paszkiewicza z zastrzeżeniem hipotetyczności, między innymi przyruszczenia wspólnoty rodowej pięciu książąt starszych z 1219 r., tudzież zwierzchnictwa Dowsprunka. To znaczy, że Zajączkowski, jak większość jego kolegów, niektórych kunigasów, wymienionych w układzie z 1219 r. uważał za władców w rodzaju monarchów30.
W Polsce powojennej problemem genezy WKL nikt się szczególnie nie zajmował. Milcząco uznawano zasadnicze rozwiązanie tej kwestii. Nie odnaleziono nowych źródeł pisanych, a znane wcześniej były wielokrotnie zbadane i przedyskutowane. Niektóre szczegóły swojej przedwojennej koncepcji uściślał jedynie Łowmiański. Badania te dopełniał i rozwijał jego uczeń Jerzy Ochmański.
Według Ochmańskiego wieszpacowie litewscy mogli realizować państwową ideę dwoma sposobami: albo poprzez podporządkowanie własnego społeczeństwa, albo przez przejście od najazdów łupieskich na ziemie sąsiadów do podbojów terytorialnych. „Zmuszenie do uległości własnego społeczeństwa nie było rzeczą łatwą, prowadziło bowiem do ostrych konfliktów klasowych. Korzystniejsze wydawały się zdobycze terytorialne, gdyż w tym wypadku można było posłużyć się siłami swego społeczeństwa i w toku akcji wojennej narzucić mu określone obowiązki fiskalne na rzecz państwa”31. Wieszpacowie — nosiciele idei państwowości litewskiej — obrali, rzeczywiście, lżejszą drogę i zamiast narzucać organizację państwową swym wieśniakom, skierowali ich przeciwko sąsiedniej Rusi. W pierwszym ćwierćwieczu XIII w. organizacja plemienna na Litwie poczęła się przekształcać w związek plemienny, który stanowił ważny krok na drodze do utworzenia organizacji państwowej. Na czele związku plemiennego stała grupa pięciu „starszych książąt” (traktat z 1219 r.). Badacz wypowiada przypuszczenie, że litewski związek plemienny, oferując Rusi Halicko-Włodzimierskiej w 1219 r. pokój i przymierze, wymógł na książętach ruskich zgodę na zajęcie Rusi Czarnej z Nowogródkiem. Stąd Ochmański wywodzi tezę o nowym charakterze napadów litewskich na Ruś — przekształcenie ekspansji rabunkowej w polityczno-zaborczą. Tutaj badacz dopuścił się elementarnego błędu logicznego, ponieważ nie wolno na nieudowodnionym wniosku opierać nowego wniosku. Według Ochmańskiego w pierwszej połowie XIII w. oprócz Litwy istniał jeszcze jeden ośrodek państwotwórczy na Żmudzi. Spośród kilku ważniejszych rodów litewskich na przełomie XII i XIII ww. wybili się Ryngoldowicze (Ryngold — to mityczne imię ojca Dowsprunka i Mendoga). Jego synowie utwierdzili stanowisko swego rodu na Litwie. Początkowo główna rola polityczna na Litwie należała prawdopodobnie do starszego brata — Dowsprunka, ale od 1238 r. słychać tylko o Mendogu jak o najpotężniejszym władcy. Przywódca żmudzkiego ośródka państwotwórczego — książę Wykint ustąpił swemu szwagrowi Mendogowi. Około 1240 r. Mendog zapewnił sobie panowanie nad całą Auksztotą32.

Strona 1 2